Phân tích truyện Chữ người tử tù của Nguyễn Tuân


28 Tháng 4 2013

Trước Cách mạng tháng Tám 1945, Nguyễn Tuân là cây bút văn xuôi trong thời kỳ cuối cùng của văn học lãng mạn. Tác phẩm của ông thể hiện lòng yêu quý những truyền thống văn hóa dân tộc. (Vang bóng một thời), đồn thời thể hiện nỗi u uất của cuộc đời tù đọng (Rượu bệnh).

Sau cách mạng, Nguyễn Tuân hòa mình vào cuộc kháng chiến chống Pháp, viết Đường vui, Tình chiến dịch, Tùy bút kháng chiến và trong thời kỳ chống Mĩ ông viết Sông Đà, Hà Nội ta đánh Mĩ giỏi.

Phân tích truyện Chữ người tử tù của Nguyễn Tuân

Vang bóng một thời gồm 11 truyện ngắn viết về một thời đã xa, nay chỉ còn vang bóng. Qua tập truyện, Nguyễn Tuân đã bày tỏ sự bất hòa sâu sắc đối với xã hội buổi giao thời cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX ở nước ta và ca ngợi những nhà nho tài hoa không chịu vứt bỏ lương tâm, chạy theo danh lợi, vẫn giữ thiên lương cao đẹp, Chữ người tử tù là một truyện ngắn đặc sắc trong Vang bóng một thời.

Bố cục của truyện gồm ba phần:

- Nhận được phiến trát…lần nữa xem sao rồi sẽ liệu: nỗi lo nghĩ, trăn trở của viên quản ngục khi biết Huấn Cao sẽ bị giải đến.

- Sớm hôm sau…thì ân hận suốt đời mất: thái độ, tâm trạng của Huấn Cao và viên quản ngục.

- Buổi chiều lạnh…kể mê muội này xin bái lĩnh: nhận lời viên quản ngục, Huấn Cao cho chữ.

1. Nhân vật viên quản ngục:

Bằng một thứ văn xuôi điêu luyện, gợi được không khí của một thời đã qua, Nguyễn Tuân đã khắc họa nét tính cách nổi bật của nhân vật viên quản ngục.

Trong hoàn cảnh đề lao, người ta sống bằng tàn nhẫn, bằng lừa lọc. Tính cách dịu dàng và lòng biết đánh giá người, biết trọng người ngay của viên quản ngục này là một âm thanh trong trẻo chen vào giữa một bản đàn mà nhạc luật đều hỗn loạn, xô bồ.

Một số chi tiết khác cho thấy nhân vật quản ngục tiêu biểu cho những người, tuy không sáng tạo được cái đẹp, nhưng biết trân trọng, thực lòng yêu quý cái đẹp, cái tài hoa.

Khi bị ông Huấn Cao xua đuổi, viên quản ngục lễ phép lui ra với một cau nói Xin lĩnh ý, cam chịu với nỗi khổ tâm là không biết làm cách nào để xin được chữ của ông Huấn, một báu vật trên đời.

Sau khi được Huấn Cao cho chữ và khuyên bảo, viên quản ngục nức nở, nghẹn ngào, chắp tay: Kẻ mê muội này xin bái lĩnh. Lần này là một lời hứa, một câu thề cảm động. Người đọc tin rằng ông sẽ làm theo, về nhà quê mà ở, để không làm cái nghề cai ngục với bao nhiêu tàn nhẫn, lừa lọc hàng ngày.

2. Nhân vật Huấn Cao:

(1) Một con người tự trọng, sống hiên ngang bất khuất.

Tự trọng, không ham quyền và ham lợi: Ta nhất sinh không vì vàng ngọc hay quyền thế mà ép mình viết câu đối bao giờ.

Hiên ngang bất khuất:…những người chọc trời khuấy nước, đến trên đầu người ta, người ta cũng chẳng biết có ai nữa…

(2) chí lớn không thành, coi thường gian khổ, kể cả cái chết kề bên.

Chống lại triều đình, bị bắt giam tử ngục, vẫn coi thường: Đến cái cảnh chết chém, ông còn chẳng sợ nữa…

Có những suy nghĩ, hành vi thật phóng khoáng: ông Huấn Cao vẫn thản nhiên nhận rượu thịt của viên quản ngục, coi như đó là một việc cần làm trong cái hứng bình sinh, dù đang bị giam cầm.

(3) Khinh bỉ những kẻ đại diện cho quyền lực thống trị

Dưới mắt ông, chủng chỉ là một lũ tiểu nhân thị oai, nên ông luôn tỏ ra khinh bỉ chúng, dù ở giữa cảnh tàn nhẫn, lừa lọc, giữa một đống cặn bã.

Thái độ và ngôn ngữ nhân vật cực kì khinh bạc. Sau khi viên quản ngục khép nép hỏi Huấn Cao có cần gì nữa không, ông trả lời như tát nước vào mặt đối phương: Ngươi hỏi ta muốn gì? Tả chỉ muốn một điều. Là nhà ngươi đừng đặt chân vào đây.

Khí phách đó, tư thế đó luôn luôn hiên ngang, lồng lộng giữa cái nền xám xịt của ngục tù.

(4) Con người rất mực tài hoa.

Thư pháp (phép viết chữ, nghệ thuật viết chữ Hán) vốn là thú tao nhã cảu người xưa bên cạnh cầm, kì, thi, họa. Ông Huấn có tài viết chữ đẹp. Tính Sơn ta vẫn khen cái tài viết chữ rất nhanh và đẹp (…) Chữ ông Huấn Cao đẹp lắm, vuông lắm.

(5) Có lòng cảm thông với người biết yêu quý cái đẹp.

Cái tài hoa ấy chỉ dành riêng cho người tri kỉ: đời ta cũng mới viết có hai bộ tứ bình và một bức trung đường cho ba người bạn của ta mà thôi. Và lần này như một ngoại lệ, ông cho chữ viên quản ngục, vì ta cảm cái tấm lòng biệt nhỡn liên tài của các người.

Tóm lại, hình tượng nhân vật Huấn Cao trong Chữ người tử tù tượng trưng cho cái đẹp khí phách, tài hoa hòa hợp với cái đẹp của tâm hồn.

Huấn Cao xúc động thực sự khi biết được những mong ước, khát vọng sở thích cao quý của viên quản ngục.

Cũng như nhân vật chính diện khác trong Vang bóng một thời, nhân vật Huấn Cao nhất thiết phải là một con người tài hoa. Song ở Huấn Cao, bên cạnh cái tài hoa, còn có vẻ đẹp khí phách của một con người có trách nhiệm đối với thời cuộc. Đó cũng là nét độc đáo của nhân vật, như một cách giãi bày niềm khao khát theo đuổi một lí tưởng cao cả của người thanh niên Nguyễn Tuân khi bước chân vào đời (Trường Trinh)

3. Cảnh cho chữ giữa lòng ngục tối được miêu tả bằng nghệ thuật đối lập

Cái cao đẹp (viết chữ vốn là nghệ thuật thanh cao, long trọng với lụa trắng, mực thơm, nét chữ tươi tắn) đối lập với cái dơ bẩn (cảnh buồng nhà ngục tối tăm, chật hẹp, ẩm ướt, tường đầy mạng nhện, đất bừa bãi phân chuột, phân gián).

Hình ảnh kì vĩ của người tù mang gông xiềng đang đậm tô từng nét chữ đối lập với hình ảnh co ro của thầy thơ lại run run bưng chậu mực và của viên quản ngục khùm lúm cất những đồng tiền kẽm đánh dấu ô chữ rồi sau đó vái người tử tù một cái. Hình ảnh này đã gây cho người đọc một ấn tượng kì lạ, thật là một cảnh tượng xưa nay chưa từng có của việc cho chữ.

Cuối cùng là lời ông Huấn Cao khuyên bảo ngục quan:…thầy hãy thoát khỏi cái nghề này đi đã rồi hãy nghĩ đến chuyện chơi chữ. Ở đây khó giữ thiên lương cho lành vững…đã toát lên một ý nghĩa đặc biệt. Đó là cái đẹp có thể sản sinh từ nơi tội ác ngự trị, nhưng cái đẹp không thể sống chung với tội ác. Con người chỉ có thể xứng đáng được thưởng thức cái đẹp khi giữ được tâm hồn trong sáng, thanh cao.

Qua nghệ thuật viết truyện ngắn vừa cổ điển, vừa mang tính hiện đại, phân tích tinh tế về tâm lí nhân vật, dựng cảnh sống động, kết cấu hấp dẫn. Chữ người tử tù xứng đáng là một tác phẩm tiêu biểu cho phong cách hào hoa của nhà văn Nguyễn Tuân, môt cây bút có vị trí đặc biệt trong nền văn xuôi hiện đại.

Nguồn: Ths. Phạm Ngọc Thắm